शेळया-मेंढ्यांना होणारे संसर्गजन्य आजार जसे कि, आंत्रविषार (Enterotoximia), पीपीआर (PPR), लाळया – खुरकुत (FMD), फऱ्या (Black Quarter), घटसर्प (H.S.) याबद्दल पशुपालक जागरूक आहेत आणि पण त्याचप्रमाणे देवी रोगाच्या प्रादुर्भावाबाबत तितकेच जागरूक असणे आवश्यक म्हत्वाचे आहे.
कारणे व प्रसार :
देवी आजार शेळयामध्ये गोट पॉक्स तर मेंढयामध्ये शीप पॉक्स या विषाणुमुळे होत असतो. देवी आजारामुळे शेळया – मेंढयाच्या वाढीवर परिणाम होत आहे. दूध उत्पादन (milk production) कमी होते आणि बाजारातील किंमत कमी होत असते. देवी संसर्गजन्य आजार असल्यामुळे कळपातील इतर शेळया – मेंढया लवकर बाधित होत असतात. रोगाचा प्रसार प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्षरित्या बाधित प्राण्यांच्या श्वासातुन किंवा नाकाच्या स्त्रावातुन होत असतो. चावणाऱ्या माशांपासुन सुध्दा प्रसार होवू शकतो आणि दुषित चारा आणि पाण्याद्वारे प्रसार वाढू शकतो.
लक्षणे :
- शेळया-मेंढ्यांना ताप येत असतो.
- बाधित शेळ्या-मेंढ्या सुस्त, मलुल झाल्याने कळपाच्या मागे राहत असतात.
- शरीराच्या विविध भागावर कान, तोंड, शेपटीच्या आतील भाग, पोटाच्या खालच्या बाजुस ज्याभागावर केस कमी असतात त्याठीकाणी लालसर पुरळ येत असतात आणि पुरळचे रूपांतर फोडात होते, फोड फुटल्यावर त्यावर खपली येते.
- नाकातुन स्त्राव येतो आणि श्वास घ्यायला त्रास होतो.
- कासेवर आणि सडांवर पुरळ आल्यामुळे पिल्लांना संसर्ग होवु शकतो आणि शेळया-मेंढ्यांना कासदाह होण्याची शक्कता असते.
- लहान पिल्लांच्या वाढीवर, दूध उत्पादनावर विपरित परिणाम होत असतो.
- गाभण प्राण्यात गर्भपात होण्याची शक्कता असते.
- या आजाराचे विषाणु कातडीचा पुर्ण भाग बाधित करतात आणि त्यामुळे जवळपास एक ते दिड महिना कातडीवर व्रण / चट्टे ठळक स्वरूपात दिसत राहतात.
नियंत्रण :
देवी आजार विषाणुजन्य असल्यामुळे विशिष्ट उपचार पध्दती नाहीआणि लक्षणावरून उपचार करावा लागतो.
सर्वात महत्वाचे आजारी शेळया – मेंढ्याचे विलगीकरण करणे आवश्यक आहे आणि जेणेकरून कळपातील इतर प्राण्यात संसर्ग होणार नाही.
तोंडावरील फोड पोटॅशियम परमँग्नेटच्या सौम्य द्रावणाने धून घावे. त्यावर जंतूनाशक मलम लावावा आणि पशुवैद्यकाच्या सल्लने प्रतिजैविके व वेदनाशामक इंजेक्शन द्यावे.
देवी आजार बाधित शेळया – मेंढयाच्या संपर्कात येणारे पशुवैद्यक, पशुपालक यांनाही होऊ शकत असतो माणसामध्ये हातावर लालसर पुरळ येतात, खाज सुटत असते. म्हणून योग्य प्रकारे हातमौजे घालुन हाताळणी करण्यात यावी.
तीन महिने व त्यावरील निरोगी करडे आणि कोकरांना देवी आजाराचे लसीकरण दरवर्षी करावेआणि आजारी प्राण्यांना लसीकरण करू नये.